محافظت از کودکان بیشفعال (ADHD) در بحران
جنگ و درگیریهای نظامی برای تمام کودکان یک تجربه تروماتیک و آسیبزاست. اما برای کودکانی که با چالشهای عصبی-رشدی مانند اختلال نقص توجه و بیشفعالی (ADHD) زندگی میکنند، این شرایط میتواند به مراتب ویرانگرتر باشد. مغز این کودکان به شکلی متفاوت اطلاعات و محرکها را پردازش میکند و همین ویژگی، آنها را در برابر استرس شدید ناشی از جنگ، صدای انفجار، آژیر خطر و به هم ریختن ساختار زندگی، آسیبپذیرتر میسازد.
این گزارش با هدف ارائه راهکارهای علمی و عملی به خانوادهها تهیه شده تا بتوانند سپری محافظ برای سلامت روان فرزندان خود در این شرایط دشوار باشند.چرا کودکان مبتلا به ADHD در شرایط جنگی آسیبپذیرتر هستند؟ ویژگیهای اصلی ADHD که در شرایط جنگی تشدید میشوند عبارتند از:واکنشپذیری بیش از حد به محرکها مغز ADHD: مغز این کودکان به طور طبیعی در فیلتر کردن محرکهای محیطی ضعیف عمل میکند. در شرایط جنگی: صدای ناگهانی و بلند یک انفجار یا آژیر، که برای هر فردی ترسناک است، برای سیستم عصبی یک کودک ADHD مانند یک شوک الکتریکی عمل میکند. این محرک شدید میتواند به سادگی سیستم عصبی آنها را "لبریز" (Overwhelmed) کرده و منجر به واکنشهای شدید مانند جیغ زدن، فرار کردن بدون فکر یا برعکس، خشک شدن و انجماد شود.دشواری در تنظیم هیجانات مغز ADHD: این کودکان به طور ذاتی در مدیریت و کنترل هیجانات خود (ترس، خشم، اضطراب) با چالش روبرو هستند. احساسات آنها بسیار شدید و انفجاری است.
در شرایط جنگی: ترس و اضطراب دائمی حاکم بر محیط، این ضعف را به نقطه بحرانی میرساند. آنها ممکن است دچار حملات پانیک، پرخاشگریهای غیرقابل کنترل یا اضطراب جدایی شدید شوند، زیرا ابزارهای درونی لازم برای آرام کردن خود را ندارند.نیاز شدید به ساختار و روتین مغز ADHD: روتین و قابل پیشبینی بودن محیط، به مغز این کودکان کمک میکند تا آرام بماند و عملکرد بهتری داشته باشد. روتین مانند یک لنگر برای ذهن پریشان آنها عمل میکند. در شرایط جنگی: جنگ تمام ساختارها را از بین میبرد: مدارس تعطیل میشوند، ساعات خواب و غذا به هم میریزد، و هیچ چیز قابل پیشبینی نیست. این هرج و مرج، اضطراب و رفتارهای تکانشی (Impulsive) کودک را به شدت افزایش میدهد.تکانشگری و نقص توجه مغز ADHD: این ویژگیها باعث میشود کودک بدون فکر کردن به عواقب، عمل کند و در دنبال کردن دستورالعملها، به خصوص دستورالعملهای چند مرحلهای، دچار مشکل شود. در شرایط جنگی: این موضوع میتواند مرگبار باشد. نادیده گرفتن دستور "پناه بگیر" یا "از پنجره فاصله بگیر" به دلیل حواسپرتی یا دویدن ناگهانی به سمت خطر به دلیل تکانشگری، جان کودک را مستقیماً به خطر میاندازد. راهکارهای عملی و کاربردی برای خانوادههادرک چالشها اولین قدم است. قدم دوم، اقدام مؤثر است. در ادامه راهکارهایی برای دو موقعیت کلیدی ارائه میشود:الف) در لحظه شنیدن صدای انفجار اول خودتان را آرام کنید: این مهمترین قانون است. کودک شما سیستم عصبی خود را با شما تنظیم میکند. اگر شما وحشتزده باشید، او وحشت را از شما وام میگیرد. نفس عمیق بکشید و با صدایی آرام و محکم صحبت کنید. آرامش شما، لنگر آرامش اوست.
ایجاد "پناهگاه امن حسی" فوراً به امنترین نقطه خانه بروید (که از قبل مشخص کردهاید). گوشها را بپوشانید: استفاده از هدفونهای حذف نویز یا حتی گوشگیرهای ساده میتواند شدت محرک صوتی را به شدت کاهش دهد. اگر در دسترس نیست، با دستان خود گوشهایش را به آرامی بپوشانید. فشار عمیق را فراهم کنید: کودک را محکم در آغوش بگیرید. استفاده از پتوی سنگین یا پیچیدن او در یک پتوی معمولی به صورت محکم، سیگنالهای آرامبخش به مغز او میفرستد و به تنظیم سیستم عصبی کمک میکند.دستورالعملهای کوتاه و واضح بدهید: از جملات طولانی و توضیحات پیچیده پرهیز کنید. مغز در حالت ترس، قدرت پردازش پایینی دارد. نگویید: "عزیزم لطفاً بیا اینجا چون بیرون خطرناکه و ممکنه دوباره صدا بیاد و باید بریم جایی که پنجره نداشته باشه..."بگویید: بیا اینجا. کنار من بشین. گوشهات رو بگیر.احساساتش را تأیید کنید: هرگز به او نگویید "نترس" یا "چیزی نیست". این کار احساسات او را بیاعتبار میکند.بگویید: میدونم صدای خیلی بدی بود و ترسیدی. من کنارتم. الان با هم در امان هستیم." این جمله هم حس او را میپذیرد و هم به او اطمینان میدهد.
مدیریت شرایط در بلندمدت (استراتژیهای پایدار):بازسازی روتین: در شرایطی که هیچ چیز قابل پیشبینی نیست، شما باید یک "جزیره ثبات" بسازید. یک برنامه روزانه ساده روی کاغذ یا تخته بکشید: ساعت بیدار شدن، صبحانه، یک فعالیت مشخص (مثل بازی فکری یا نقاشی)، ناهار، استراحت، بازی، شام و خواب. حتی اگر این برنامه بارها به هم بریزد، تلاش برای حفظ آن به کودک احساس کنترل و امنیت میدهد.مدیریت جریان اطلاعات: به هیچ وجه اجازه ندهید کودک در معرض اخبار، تصاویر و ویدئوهای دلخراش جنگی قرار بگیرد. این تصاویر برای مغز در حال رشد او سمی هستند. خودتان اخبار را دنبال کنید و اطلاعات را به صورت فیلتر شده، ساده و متناسب با سنش به او بدهید (در صورت لزوم).تخلیه انرژی فیزیکی: بیشفعالی با استرس تشدید میشود. کودک نیاز به تخلیه انرژی دارد. اگر بیرون رفتن امن نیست، فعالیتهای فیزیکی در خانه ایجاد کنید: ساختن قلعه با بالش، مسابقه طنابزنی، دویدن درجا، یا حرکات کششی.حفظ رژیم دارویی: اگر فرزند شما دارو مصرف میکند، دسترسی به آن یک اولویت حیاتی است. در صورت امکان، برای چند ماه آینده دارو تهیه کنید. قطع ناگهانی دارو در این شرایط میتواند اثرات بسیار مخربی داشته باشد. با پزشک او در تماس باشید.تقویت ارتباط و بازی: بیش از هر زمان دیگری، با او بازی کنید. بازی زبان کودکان و بهترین راه برای پردازش تروما و کاهش استرس است. بازیهای ساختنی (لگو)، نقاشی و قصهگویی به او کمک میکنند تا احساسات خود را به شکلی غیرمستقیم بیان کند.دادن مسئولیتهای کوچک: به او وظایف ساده و قابل انجام بدهید. مثلاً "تو مسئول شمردن کنسروها هستی" یا "مسئول تا کردن پتوها در پناهگاه". این کار به او احساس کنترل بر بخش کوچکی از محیط را میدهد.
اشتباهات رایجی که باید از آنها پرهیز کردتنبیه کردن: هرگز کودک را به خاطر واکنشهای ناشی از ترس یا علائم تشدید شده ADHD (مثل بیقراری، جیغ زدن، نافرمانی) تنبیه نکنید. او در حال جنگیدن برای بقاست، نه لجبازی.نادیده گرفتن سلامت روان خودتان: شما به عنوان والدین، خط مقدم حمایت از فرزندتان هستید. اگر شما از پا دربیایید، کل سیستم فرو میپاشد. از همسر، دوستان یا هر سیستم حمایتی دیگری که دارید کمک بگیرید. حتی چند دقیقه تنفس عمیق در روز میتواند تفاوت بزرگی ایجاد کند.وعدههای غیرواقعی: به او نگویید "همه چیز فردا درست میشود". این کار اعتماد او را از بین میبرد. صادق باشید اما امیدوار. بگویید: "شرایط سختیه، اما ما با هم هستیم و من از تو مراقبت میکنم."والدین عزیزکودکان مبتلا به ADHD در شرایط جنگی، به دلیل ساختار متفاوت مغزشان، با چالشهای مضاعفی روبرو هستند. آنها نه تنها با وحشت جنگ، بلکه با طوفان درونی سیستم عصبی خود نیز دست و پنجه نرم میکنند. با این حال، با درک علمی از نیازهایشان و به کار بستن راهکارهای عملی مبتنی بر ایجاد امنیت، ساختار، آرامش و ارتباط عمیق، خانوادهها میتوانند به طور مؤثری از فرزندان خود محافظت کرده و به آنها کمک کنند تا این دوره تاریک را با کمترین آسیب روانی پشت سر بگذارند. به یاد داشته باشید، حضور آرام و حمایتگر شما، قدرتمندترین سلاح در برابر ترومای جنگ است.
23:52 - 12 فروردین 1405